तिहारको उज्यालोमा संस्कृति, अर्थतन्त्र र समृद्धिको खोज

मानव सभ्यताको विकासक्रमसँगै प्रकृति, श्रम, मानवीय सम्बन्ध र समृद्धिसँग जोडिएका विश्वास तथा मूल्य-मान्यताहरूले संस्कृतिको स्वरूप ग्रहण गर्दै आएका हुन्। यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासले समाजको इतिहास, सामूहिक चेतना र जीवनदर्शनलाई पुस्तान्तरण गर्छन्।

नेपाली समाजमा विशेष उल्लासका साथ मनाइने तिहार केवल धार्मिक अनुष्ठान र मनोरञ्जनको पर्व मात्र होइन; यो त पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, जैविक सहअस्तित्व र आर्थिक गतिशीलताको बहुआयामिक संगम हो। त्यसैले तिहारलाई कर्मकाण्डमा मात्र सीमित नगरी हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग जोडेर विश्लेषण गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ।

तिहार कहिलेदेखि मनाउन थालियो भन्ने प्रमाणित ऐतिहासिक अभिलेख नभए पनि यसका अनुष्ठानहरू प्राचीन कृषि प्रणाली, प्रकृतिपूजक संस्कार र हिन्दू धार्मिक परम्परासँग गाँसिएका छन्। यमराज र यमुनाको पौराणिक आख्यानलाई भाइटीकाको आधार मानिए पनि यसको वास्तविक विकास तत्कालीन समाजको सामूहिक कृषि जीवन र प्रकृतिसँगको सहजीवनबाटै भएको हो।

तिहारको मुख्य विशिष्टता सम्पूर्ण जीवजगत्‌लाई सम्मान गर्ने यसको सहअस्तित्ववादी परम्परामा झल्किन्छ। यमपञ्चकमा कागलाई सन्देशवाहक, कुकुरलाई सुरक्षा र निष्ठाको प्रतीक, गाईलाई पोषण तथा समृद्धिको आधार र गोरुलाई कृषि श्रमको सहयात्रीका रूपमा पूजा गरिनुले मानिस प्रकृतिको दोहनकर्ता नभई अभिन्न हिस्सा हो भन्ने शाश्वत सन्देश दिन्छ।

त्यस्तै, नेवार समुदायमा प्रचलित ‘म्हः पूजा’ ले व्यक्तिगत अस्तित्व र आत्मसम्मानको बोध गराउँछ भने भाइटीकाले पारिवारिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्छ। यसर्थ, तिहार धार्मिक विविधतासँगै सामाजिक सहअस्तित्वको अनुपम नमुना हो।

लक्ष्मीपूजा तिहारको सबैभन्दा उल्लासमय क्षण हो। धन, वैभव र समृद्धिकी प्रतीक लक्ष्मीको आराधना नेपाली समाजमा गहिरोसँग स्थापित छ। तर यस पर्वले हामीसामु एउटा आधारभूत आर्थिक प्रश्न गर्छ- समृद्धि केवल पूजा, आराधना र भाग्यको प्रतीक्षाबाट सम्भव छ कि उद्यमशीलता, श्रम र उत्पादनबाट?

धार्मिक आस्थाले समाजलाई सकारात्मक ऊर्जा र आशा प्रदान गर्न सक्छ; तर आर्थिक समृद्धिको वास्तविक आधार उत्पादन वृद्धि, पुँजी निर्माण, प्रविधिको प्रयोग, वित्तीय अनुशासन र सुशासन नै हुन्। लक्ष्मीको आराधनासँगै श्रमको सम्मान गर्ने र धनलाई अनुत्पादक विलासितामा होइन, उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने चेतना विकास गर्न सके मात्र यस पर्वको आर्थिक सन्देश सार्थक हुन सक्छ।

दसैँ र तिहारजस्ता ठूला चाडपर्वले नेपाली बजारमा मौसमी माग र आर्थिक कारोबार ह्वात्तै बढाउँछन्। खाद्यान्न, लत्ताकपडा, फलफूल, मिठाई, उपहार तथा विद्युतीय सामग्रीको खरिदबिक्रीले बजार चलायमान हुन्छ। रोजगारी, अध्ययन वा व्यापारका कारण टाढिएका नागरिक गाउँ फर्कँदा सहरको पुँजी गाउँसम्म पुग्छ, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्र, खुद्रा व्यापार र यातायात क्षेत्रलाई राहत दिन्छ।

तिहारमा हुने फूलमालाको कारोबार यस सम्भावनाको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान) का अनुसार यस वर्षको तिहारमा देशभर करिब ५१ लाख ८० हजार फूलमाला खपत हुने र करिब ४८ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार हुने अपेक्षा छ। सजावटका लागि प्रयोग हुने खुला फूल तथा गमलाका बिरुवासहित पुष्प व्यवसायको कुल कारोबार ६४ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुग्ने प्रक्षेपण छ।

यसले के देखाउँछ भने फूलखेती किसानको आम्दानी र स्थानीय उद्यमशीलताको बलियो माध्यम बन्न सक्छ। यस्तै सम्भावना माटाका पाला (दियो), घरेलु हस्तकला, स्थानीय मिठाई र नेपाली ढाकाका उत्पादनमा पनि छ। चाडपर्वको मागलाई स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा पैसाको चक्र निकै मजबुत बन्छ।

तर, बजारमा कारोबारको आकार बढ्दैमा त्यसको सम्पूर्ण लाभ राष्ट्रिय अर्थतन्त्रले पाइरहेको छैन। तिहारमा खपत हुने झिलिमिली बत्ती, लत्ताकपडा र भाइमसला (सुक्खा फलफूल) को ठूलो हिस्सा आयातमा निर्भर छ। सन् २०२५ मा प्रकाशित ‘अर्थ सवाल साप्ताहिक’ को समाचारअनुसार तिहारमा सुक्खा फलफूलको व्यापार करिब २ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ पुग्ने अनुमान थियो।

भन्सार विभागको तथ्याङ्कले पनि सोही वर्षको दुई महिना (मध्य जुलाईदेखि मध्य सेप्टेम्बर) मै २ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरको सुक्खा फलफूल आयात भएको देखाएको थियो। देशभित्रै उत्पादन गर्न सकिने ओखर, बदाम र फलफूलसमेत प्रविधि, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनको कमजोरीका कारण आयात गर्नुपर्ने बाध्यता अर्थतन्त्रका लागि चिन्ताको विषय हो।

नेपालको पर्वकालीन उपभोगलाई धान्ने प्रमुख स्रोत वैदेशिक रोजगारीबाट भित्रिने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) नै हो। रेमिट्यान्सले घरपरिवारको क्रयशक्ति बढाए पनि त्यसको अधिकांश हिस्सा उपभोगमै सकिँदा दीर्घकालीन पुँजी निर्माण हुन सकेको छैन। यसलाई बदल्न राज्यको नीतिगत भूमिका निर्णायक हुन्छ।

किसानलाई गुणस्तरीय बीउ, सिँचाइ, शीतभण्डार र बजारको मूल्य सुनिश्चितता तथा घरेलु उद्योगलाई सहुलियतपूर्ण कर्जा, आधुनिक प्रविधि र प्याकेजिङमा सहयोग नदिई ‘स्वदेशी वस्तु प्रयोग गरौँ’ भन्ने भावनात्मक आग्रहले मात्र आत्मनिर्भरता हासिल हुँदैन।

चाडपर्वमा डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले कारोबारलाई छरितो र पारदर्शी बनाएको छ। तर, बजारमा हुने कृत्रिम मूल्यवृद्धि, कालोबजारी र मिसावट नियन्त्रण गर्न राज्यको बजार अनुगमन प्रभावकारी हुनुपर्छ।

उपभोक्ता आफैँले पनि आफ्नो यथार्थ आम्दानीअनुसार खर्च गर्ने योजना बनाउनुपर्छ। पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालको देखासिखी, ऋण लिएर महँगा उपहार साट्ने प्रवृत्ति र तडकभडकले पर्वको मौलिकता र पारिवारिक बजेट दुवै भत्काइरहेको छ।

सामाजिक दृष्टिकोणबाट भाइटीकाको सन्देशलाई केवल टीका-प्रसादमा सीमित नगरी लैङ्गिक समानता र पारस्परिक उत्तरदायित्वसँग जोड्नुपर्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गरेझैँ दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको आत्मसम्मान, सुरक्षा र समान अवसरको प्रत्याभूति गर्न जिम्मेवार बन्नुपर्छ।

त्यस्तै, मौलिक लोकसंस्कृतिको पहिचान बोकेको देउसीभैलोबाट संकलित रकमलाई भोजभतेरमा सिध्याउनुको सट्टा शिक्षा, स्वास्थ्य र सामुदायिक विकासमा उपयोग गर्न सके यसको सामाजिक गरिमा अझ उँचो हुनेछ।

वातावरणीय दृष्टिले पनि तिहार जिम्मेवार बन्नैपर्छ। ध्वनि र वायु प्रदूषण निम्त्याउने प्रतिबन्धित पटाकाको प्रयोग तथा वातावरण बिगार्ने प्लास्टिकका माला पूर्णतः निरुत्साहित गरिनुपर्छ। आफ्नै बारीका प्राकृतिक फूल, माटाका दियो र ऊर्जा बचत गर्ने गुणस्तरीय बत्तीको प्रयोग गरी पर्वलाई वातावरणमैत्री बनाउनु नागरिकको कर्तव्य हो। उज्यालोको पर्व मनाइरहँदा हाम्रो असावधानीले अरूको स्वास्थ्य र पर्यावरणमा अँध्यारो थपिनु हुँदैन।

तिहारको आर्थिक प्रभावलाई यथार्थपरक रूपमा बुझ्न राज्यस्तरबाटै पर्वकालीन उपभोग, उत्पादन, आयात र रोजगारीसम्बन्धी एकीकृत अध्ययन-अनुसन्धानको खाँचो छ, ताकि नीति निर्माण तथ्य र प्रमाणमा आधारित हुन सकोस्।

अन्त्यमा, तिहारको वास्तविक उज्यालो घरका भित्ता र सडकमा बालिएका बिजुलीका बत्तीमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन। त्यो उज्यालो तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब किसानको खेतबारीमा उत्पादन बढ्छ, श्रमिकले स्वदेशमै मर्यादित रोजगारी पाउँछन्, साना उद्यमीले ढुक्कसँग बजार पाउँछन् र समाजमा लैङ्गिक समानता एवं आत्मीयता कायम हुन्छ।

समृद्धि एक दिनको पूजा वा भाग्यको भरोसामा प्राप्त हुँदैन; यो त वर्षभरिको निरन्तर श्रम, उत्पादन, लगानी र सुशासनको परिणाम हो। त्यसैले तिहारको उज्यालो केही दिनको झिलिमिलीमा मात्र नअल्झिएर वर्षैभरि उत्पादन, रोजगारी र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरता निर्माण गर्ने प्रेरणा बन्न सकोस्; यही नै यस पर्वको वास्तविक सार हो।