‘कबड्डी’ले मुस्ताङ चिनायो, तर स्थानीयले के पाए?

मुस्ताङ : हिमाली भूगोल, विशिष्ट प्रकृति, प्राचीन व्यापारिक इतिहास र मौलिक थकाली जनजीवन- मुस्ताङको सौन्दर्य यिनै विशेषताहरूमा अडिएको छ।

पछिल्लो एक दशकयता नेपाली चलचित्रको पर्दामा मुस्ताङको यही क्यानभास खुबै चम्किएको छ। विशेषगरी निर्देशक रामबाबु गुरुङको ‘कबड्डी’ शृङ्खलाले मुस्ताङको भूगोल र संस्कृतिलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकमाझ स्थापित गरिदिएको छ।

बलिउड र हलिउडका महँगा प्रविधि तथा बजेटसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेको नेपाली चलचित्र क्षेत्रका लागि आफ्नै माटो, समाज र ठेट संस्कृतिको जगमा पाँचौं शृङ्खलासम्म आइपुग्नु ‘कबड्डी’ टिमको निसन्देह ठूलो व्यावसायिक सफलता हो।

तर, पाँचौं भागसम्म आइपुग्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जिएको छ- ‘कबड्डी’ ले पाएको यो उचाइबाट मुस्ताङ र यहाँका स्थानीयवासीले चाहिँ के पाए?

पर्दाको आकर्षण र थाक सात सयको पहिचान
मुस्ताङको तल्लो भूभागमा अवस्थित थासाङ गाउँपालिका ऐतिहासिक ‘थाक सात सय’ क्षेत्रका रूपमा परिचित छ।

धौलागिरि र अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको काखमा रहेको यो क्षेत्र कुनै समय नेपाल-तिब्बत व्यापारको मुख्य केन्द्र थियो। यही ऐतिहासिक थकाली समुदायको भाषा, रहनसहन र सांस्कृतिक पहिचानलाई ‘कबड्डी’ ले आफ्नो कथाको मुख्य आधार बनायो।

थकाली सेवा समिति केन्द्रका अध्यक्ष शान्ति तुलाचनका अनुसार आफ्नो पुर्ख्यौली परम्परा र मूल्य-मान्यतालाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने प्रयास समुदायस्तरबाट निरन्तर भइरहेको छ।

यस्तो बेला चलचित्रले समुदायको संस्कृतिलाई व्यापक दर्शकमाझ पुर्याउनु सकारात्मक भए पनि त्यसको प्रस्तुति कति मर्यादित, मौलिक र सम्मानजनक छ भन्ने पक्षमा समुदाय सधैँ संवेदनशील रहँदै आएको छ।

प्रचारप्रसारको चमक र जमिनको यथार्थ
चलचित्र रिलिज भएपछि मुस्ताङ घुम्न जाने आन्तरिक पर्यटकको संख्यामा उल्लेख्य वृद्धि भएको देखिन्छ।

चलचित्रमा देखिएका दृश्य, ठाउँ र परिवेश खोज्दै पुग्ने दर्शकले स्थानीय पर्यटन व्यवसायलाई केही टेवा अवश्य दिएका छन्। तर, प्रचारप्रसार हुनु र त्यसको प्रत्यक्ष प्रतिफल समुदायको तल्लो तहसम्म पुग्नु फरक विषय हुन्।

‘कबड्डी’ को सफलताले सिर्जना गरेको आर्थिक अवसरको दायरा निकै सीमित छ। चलचित्रको छायाङ्कनका क्रममा स्थानीय कलाकार, प्राविधिक र कामदारले पाएको अवसर क्षणिक मात्र रह्यो।

पर्यटनबाट भएको आम्दानी पनि मुठ्ठीभर ठूला होटल र बाह्य व्यवसायीको हातमा बढी केन्द्रित भएको देखिन्छ। मुस्ताङका रैथाने उत्पादन स्याउ, फापर, आलु, जिम्मु, च्याङ्ग्रा आदिको बजार विस्तार र गाउँका साना किसान तथा व्यवसायीको जीवनस्तर उकास्न यो प्रचारले अपेक्षित योगदान पुर्याउन सकेको छैन।

पर्यटनको लाभ कि सांस्कृतिक उपभोग ?
कुनै पनि भूगोल र समुदायको संस्कृतिलाई व्यावसायिक प्रयोजनमा प्रयोग गर्दा त्यसबाट हुने लाभको न्यायोचित हिस्सा स्थानीय समुदायले पनि पाउनुपर्छ।

स्थानीयको प्रत्यक्ष सहभागिताबिना गरिने पर्यटन प्रवर्द्धनले अन्ततः मौलिकताको बजारीकरण मात्र गर्छ, जसले संस्कृति जोगाउने समुदायलाई नै किनारामा पार्ने जोखिम रहन्छ।

मुस्ताङको पहिचान केवल क्यामेरामा कैद हुने आकर्षक हिमाल, साँघुरा गल्ली र माटोका घरहरूमा मात्र सीमित छैन; यसको वास्तविक आत्मा यहाँको भाषा, परम्परा र रैथाने जीवनशैलीमा छ।

त्यसैले, मुस्ताङको संस्कृतिमाथि बनेका चलचित्रहरूले स्थानीयको भावनाको कदर गर्दै उनीहरूको जीवनमा आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरण ल्याउन पनि पुलको काम गर्नुपर्ने स्थानीयको माग छ।

निरोज थकाली/नेपाल न्यूज बैंक