डिसेम्बरमा चरम रूप लिँदै एल् निनो : १९५० यताका रेकर्ड तोड्ने, विश्वभर बाढी र खडेरीको जोखिम

एजेन्सी : यस वर्षको अन्त्यतिर अल निनो थप शक्तिशाली बन्दै डिसेम्बरमा चरम अवस्थामा पुग्ने र यो सन् १९५० यताकै सबैभन्दा शक्तिशालीमध्ये एक हुनसक्ने विश्व मौसम संगठन (डब्ल्यूएमओ) ले जनाएको छ।

प्रशान्त महासागरको सतहमा देखिएको असामान्य तापक्रम वृद्धिका कारण उत्पन्न 'एल निनो' जलवायु ढाँचा सन् २०२७ को फेब्रुअरीसम्म निरन्तर रहने जोखिम 'लगभग १०० प्रतिशत निश्चित' रहेको डब्ल्यूएमओले उल्लेख गरेको छ। डब्ल्यूएमओको इतिहासमै पहिलोपटक यति ठोस र स्पष्ट रूपमा एल निनोको उच्च सम्भावनाबारे चेतावनी जारी गरिएको हो।

डब्ल्यूएमओले आफ्नो मासिक 'ग्लोबल सिजनल क्लाइमेट अपडेट' मा भनेको छ, “डिसेम्बरमा अनुमान गरिएको आफ्नो चरम अवस्थामा पुग्नुअघि एल् निनो अझ तीव्र बन्दै जानेछ। यसले विश्वका अधिकांश भागमा औसतभन्दा बढी तापमान ल्याउने र वर्षाको ढाँचामा परिवर्तन गरी विभिन्न क्षेत्रहरूमा खडेरी र बाढीको जोखिम बढाउने सम्भावना छ।”

डब्ल्यूएमओको पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार, उष्णकटिबन्धीय प्रशान्त महासागरको अत्यधिक तातो अवस्थाका कारण आउँदा महिनाहरूमा एल निनो अझ सशक्त हुँदै जानेछ। यस वर्षको अन्त्यतिर यो चरम अवस्थामा पुग्ने र यसको नकारात्मक असर सन् २०२७ को मध्यसम्मै रहने प्रक्षेपण गरिएको छ। 

डब्ल्यूएमओले भनेको छ, “अक्टोबर-नोभेम्बर-डिसेम्बर २०२६ मा मध्य र पूर्वी ट्रपिकल प्रशान्त महासागरको समुद्री सतहको तापमान बढेर नयाँ रेकर्ड स्तरमा पुग्ने अनुमान गरिएको छ, जसले एल् निनो प्रक्रिया अझ बलियो हुँदै गएको स्पष्ट पार्छ। यसले मौसमी ढाँचालाई निर्देशित गर्नेछ र विश्वभरका अर्थतन्त्र, पारिस्थितिक प्रणाली र समुदायहरूलाई असर पार्नेछ।”

बलियो बन्दै गएको अल निनोका कारण विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा तापक्रम, वर्षा र मौसमी गतिविधिको ढाँचा प्रभावित हुन सक्छ। यो सामान्यतया हरेक दुई देखि सात वर्षमा हुने गर्छ र करिब नौ देखि १२ महिनासम्म रहन्छ। यसको असरले मानव-निर्मित जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूलाई अझ जटिल र गम्भीर बनाउनेछ।  

यो अनुमान १३ वटा प्रमुख राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मौसम विज्ञान केन्द्रहरूको साझा निष्कर्षमा आधारित छ।  विश्व मौसम विज्ञान संगठनकी प्रमुख सेलेस्टे साउलोले भनिन्, “एल् निनो पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छ र यो द्रुत गतिमा शक्तिशाली बन्दैछ।”   

साउलोले स्पष्ट पारिन् कि एल् निनोले पृथ्वीमा नयाँ तापक्रम थप्दैन, तर महासागरमा सञ्चित भएको तापलाई बाहिर निकाल्छ। उनले भनिन्, “यसले जुन महासागरबाट ताप निकालिरहेको छ, त्यो हामीले अहिलेसम्म मापन गरेकै सबैभन्दा तातो महासागर हो। त्यहाँ बाहिर निस्कनका लागि केवल अझ बढी ताप उपलब्ध छ।”  

समुद्री तापमानको नयाँ रेकर्ड

एल् निनोको केन्द्रविन्दु मानिने मध्य-पूर्वी भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागर क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापमानको विचलन मापन गर्ने सूचकाङ्क जुनमा सामान्यभन्दा १.६ डिग्री सेल्सियस बढी रहेकोमा अगस्टमा बढेर २.५ डिग्री सेल्सियस पुगेको थियो।  

अक्टोबर-नोभेम्बर-डिसेम्बरको अवधिमा यो विचलन सामान्यभन्दा लगभग ३.७ डिग्री सेल्सियस बढी पुग्ने अनुमान गरिएको छ। यदि यसो भएमा, यो मापन सुरु भएयताकै सबैभन्दा उच्च हुनेछ, जसले सन् २०१५-२०१६ मा कायम भएको २.६ डिग्री सेल्सियसको अघिल्लो रेकर्डलाई पनि तोड्नेछ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको गम्भीर चिन्ता : 'महाकाय रूप लिँदै अल निनो'

संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले प्राकृतिक मौसमी चक्र र मानव-निर्मित जलवायु परिवर्तनको दोहोरो असरप्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गर्दै तत्काल सशक्त जलवायु कदम चाल्न विश्व समुदायसँग आह्वान गरेका छन्।

“हाम्रो आँखाअगाडि नै एल निनोको आकार र रूप महाकाय बन्दै गएको छ। विज्ञानले प्रस्ट पारिसकेको छ, हाम्रो पृथ्वी अभूतपूर्व र अनिश्चित मोडमा पुगिसकेको छ। समुद्रको सतह तातिरहेको छ, विश्वव्यापी तापक्रम बढ्दो छ र हामी चरम मौसमको खतरापूर्ण स्थितिमा छौँ”, गुटेरेसले थपे, “अहिलेको मुख्य चुनौती भनेको बढ्दो जोखिम र जलवायु कार्य मार्फत मानिसको रक्षा गर्ने हाम्रो प्रतिबद्धताबीचको दौड हो। हामीले यो दौड जित्नैपर्छ।”

विश्वव्यापी प्रभाव: कतै खडेरी, कतै बाढीको जोखिम

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार यसले विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा खडेरी, बाढी तथा अन्य चरम मौसमी घटनालाई थप तीव्र बनाउन सक्नेछ। यसबाट खाद्य असुरक्षा, विस्थापन र आर्थिक दबाबसँग जुधिरहेका देशहरू थप प्रभावित हुन सक्ने संयुक्त राष्ट्रसंघले जनाएको छ।

एल निनोको असर विश्वभर समान हुने छैन। यसले कतिपय क्षेत्रमा गम्भीर खडेरी त कतै अत्यधिक वर्षा र बाढी निम्त्याउनेछ।

अफ्रिकाको ग्रेटर हर्न क्षेत्रमा सामान्यभन्दा बढी वर्षा हुने सम्भावनाले नदीमा बाढी र आकस्मिक बाढीको जोखिम बढाउन सक्छ। यससँगै पानीजन्य रोग फैलिने र विद्यालय सञ्चालनमा अवरोध आउने सम्भावना पनि छ।

यमन, सुडान र अफगानिस्तानलगायत द्वन्द्व तथा विस्थापनबाट प्रभावित क्षेत्रमा रहेका बालबालिका अझ बढी जोखिममा छन्। एल निनोले ती क्षेत्रमा पहिलेदेखि रहेको भोकमरी, कुपोषण र आधारभूत सेवामा पहुँचको समस्यालाई थप गम्भीर बनाउन सक्ने संयुक्त राष्ट्रसंघले जनाएको छ।

एल् निनोले मध्य अमेरिका लगायतका केही क्षेत्रहरूमा अहिल्यै ठूलो असर पारिसकेको छ, जहाँ खडेरीका कारण जनावरहरू र बालीनाली नष्ट भइरहेका छन्।  

संयुक्त राष्ट्रसंघीय बाल कोष (युनिसेफ) का अनुसार अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म करिब १०० देश तथा क्षेत्रमा ३४ करोड ७० लाखभन्दा बढी बालबालिका असामान्य रूपमा सुख्खा वा बाढीको जोखिममा पर्नेछन्।

हाल विश्वभर १ अर्ब १० करोड बालबालिका, अर्थात् विश्वका झन्डै आधा बालबालिका, खडेरी, अत्यधिक गर्मी वा बाढीजस्ता कम्तीमा तीनवटा एकअर्कासँग जोडिएका जलवायुजन्य जोखिमको सामना गरिरहेका छन्।

जलवायु परिवर्तनले थप बढाउँदैछ जोखिम

जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो तापक्रमले माटो र वनस्पतिबाट चिस्यान तीव्र रूपमा घटाउने भएकाले वर्षा कम हुँदा खडेरीको प्रभाव अझ गम्भीर हुन सक्ने संयुक्त राष्ट्रसंघले जनाएको छ।पूर्वानुमानलाई समयमै निर्णयमा बदल्न सकेमा खाद्यान्न उत्पादनमा ठूलो क्षति हुनुअघि, जलाशय सुक्नुअघि वा बाढीका कारण परिवार विस्थापित हुनुअघि जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिने संयुक्त राष्ट्रसंघको जोड छ।

यद्यपि एल् निनो सामान्यतया नोभेम्बर र फेब्रुअरीको बीचमा उत्कर्षमा पुग्छ, तर यसको परिणामस्वरूप तापमानमा आउने तीव्र वृद्धि भने केही समयपछि मात्र देखिने गर्छ। यो एल् निनोले मध्य अमेरिका लगायतका केही क्षेत्रहरूमा अहिल्यै ठूलो असर पारिसकेको छ, जहाँ खडेरीका कारण जनावरहरू र बालीनाली नष्ट भइरहेका छन्।