पाँच वर्षदेखि आफैँ ‘विश्राम’मा लुम्बिनीका ‘स्मार्ट रिफ्रेस सेन्टर’ : करोडौंका संरचना प्रयोगविहीन, यात्रुलाई उस्तै सास्ती

बुटवल : पूर्व-पश्चिम राजमार्गमा यात्रा गर्ने हजारौं यात्रु अझै पनि खुला ठाउँ वा महँगा निजी होटलका शौचालय खोज्न बाध्य छन्।

यात्रालाई सुरक्षित, व्यवस्थित र चालक-यात्रुमैत्री बनाउने उद्देश्यले लुम्बिनी प्रदेश सरकारले पाँच वर्षअघि अघि सारेको ‘स्मार्ट रिफ्रेस सेन्टर’को महत्त्वाकांक्षी योजना अझै पूरा हुन सकेको छैन।

बजेट अभाव र जग्गा व्यवस्थापनको उल्झनका कारण यो योजना अलपत्र परेको हो। करोडौं रुपैयाँ खर्चेर बनाइएका भौतिक संरचना सञ्चालनमा नआउँदा सार्वजनिक लगानीको उपयोगितामाथि गम्भीर प्रश्न खडा भएको छ।

यात्रुले अपेक्षित सेवा पाउन सकेका छैनन् भने निर्माण सम्पन्न भइसकेका भवनहरू पनि संरक्षण अभावमा प्रयोगविहीन हुने जोखिम बढ्दै गएको छ।

पहिलो चरण पूरा, दोस्रो अलपत्र
लुम्बिनी प्रदेशको खानेपानी, ग्रामीण तथा सहरी विकास मन्त्रालयका अनुसार रूपन्देहीको सैनामैना, कपिलवस्तुको चन्द्रौटा र पश्चिम नवलपरासीको बर्दघाटमा पहिलो चरणको निर्माण कार्य सम्पन्न भइसकेको छ।

यी स्थानमा पार्किङ क्षेत्र, शौचालय, घेराबार (बाउन्ड्रीवाल) र खानेपानी जस्ता आधारभूत पूर्वाधार तयार पारिएका छन्। मन्त्रालयका सचिव बासुदेव पौडेलले पहिलो चरणमा आधारभूत संरचना निर्माण सम्पन्न भएको जानकारी दिए।

तर, दोस्रो चरणमा निर्माण गरिनुपर्ने यात्रु विश्राम कक्ष, भोजनालय, स्नानगृह, सूचना केन्द्र, हरियाली पार्क, बालमैत्री क्षेत्र र विद्युतीय सवारी चार्जिङ स्टेशन जस्ता कामहरू भने सुस्त गतिमा छन्।

‘दोस्रो चरणका लागि आवश्यक बजेट विनियोजन हुन नसक्दा परियोजनाले गति लिन नसकेको हो। यस पटक काम सम्पन्न गर्ने गरी बजेटको व्यवस्था मिलाएका छौँ, अब काम अघि बढ्छ’, सचिव पौडेलले दाबी गरे।

रुपन्देही सैनामैनाको पिपलडाँडास्थित करिब एक बिघा क्षेत्रफलमा रिफ्रेस सेन्टरको पहिलो चरणको काम सकिएको छ। २०७७ मंसिरमा भीमेश्वर मामा जेभीसँग करिब ३ करोड ५६ लाख रुपैयाँमा सम्झौता गरी काम सुरु गरिएको थियो। अहिले भवन तयार भए पनि यात्रुले सेवा पाउन सकेका छैनन्।

कपिलवस्तु​​​​​ चन्द्रौटामा करिब ४ करोड २ लाख रुपैयाँको लागतमा पहिलो चरणको काम सकिएको छ। भवन, शौचालय, पर्खाल र बोरिङ निर्माण भइसके पनि यो संरचना अझै बन्द अवस्थामा छ।

पश्चिम नवलपरासी बर्दघाटको पारिजात सामुदायिक वन क्षेत्रमा निर्माण भइरहेको सेन्टरका लागि कोजु इन्जिनियरिङ-सञ्जय जेभीसँग ३ करोड १८ लाख २६ हजार रुपैयाँमा ठेक्का सम्झौता भएको थियो।

भवन र शौचालय बने पनि बजेट अभावले गर्दा त्यहाँसम्म पुग्ने पहुँच मार्ग (सडक) समेत निर्माण हुन सकेको छैन।

सरकार फेरिएसँगै फेरियो प्राथमिकता
प्रदेश सरकार परिवर्तन भइरहँदा यो महत्त्वाकांक्षी योजना प्राथमिकताबाट बाहिरिएको हो।

तत्कालीन मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेलको कार्यकालमा सुरु भएको यस योजनालाई त्यसपछि आएका कुलप्रसाद केसी नेतृत्वको सरकारले बजेट कटौती गरिदियो। त्यसपछिका सरकारहरूले पनि यसलाई महत्त्व नदिँदा करोडौंको लगानी बालुवामा पानीजस्तै बन्न पुगेको छ।

प्रदेश सरकारले दाङको देउखुरी र बर्दियामा पनि स्मार्ट रिफ्रेस सेन्टर बनाउने घोषणा गरेको थियो। तर देउखुरीमा वन क्षेत्रको जग्गा उपलब्ध हुन सकेन भने बर्दियामा उपयुक्त जग्गा फेला परेन।

प्रारम्भिक चरणमै जग्गाको विवाद सुल्झन नसकेपछि मन्त्रालयले अब यी दुई स्थानमा सेन्टर निर्माण नगर्ने निर्णय लिएको छ।

यात्रुको सास्ती र व्यवसायीको चिन्ता
अहिले पनि पूर्व-पश्चिम यात्रा गर्ने यात्रुहरू सामान्य विश्रामका लागि पेट्रोल पम्प र निजी होटलमा निर्भर हुनुपर्ने बाध्यता छ।

पर्याप्त र सफा शौचालय नहुँदा विशेष गरी महिला, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले ठूलो सास्ती भोगिरहेका छन्।

पश्चिम नेपाल बस व्यवसायी प्रा.लिका अध्यक्ष दधिराम खरेलले स्मार्ट रिफ्रेस सेन्टर यात्रु र चालक दुवैका लागि अनिवार्य आवश्यकता भएको बताउँछन्।

‘लामो दूरीका चालकलाई नियमित विश्रामको व्यवस्था मिलाउन सके थकानका कारण हुने सवारी दुर्घटना कम गर्न सकिन्छ। सरकारले आवश्यकता पहिचान गरेर योजना त ल्यायो, तर कार्यान्वयनमा चरम ढिलाइ भयो’, खरेलले दु:खेसो पोखे।

स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गर्ने तयारी
स्मार्ट रिफ्रेस सेन्टर सञ्चालनको मोडालिटीबारे प्रदेश सरकार अझै पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन। यद्यपि, निर्माण सम्पन्न भएका संरचनाहरू स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गरेर सञ्चालन गर्ने विषयमा छलफल सुरू भएको छ।

यस विषयमा स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूसँग एक चरणको संवाद भइसकेको मन्त्रालयले जनाएको छ।

‘पहिलो चरणको काम सकिएका सेन्टरहरू सञ्चालनका लागि स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण गर्ने योजना छ। हस्तान्तरण प्रक्रिया सकिएलगत्तै दोस्रो चरणका कामहरू पनि यसै वर्षभित्र सम्पन्न गर्ने गरी मन्त्रालयले थप बजेटको व्यवस्था गरेको छ’, सचिव पौडेलले स्पष्ट पारे।