स्कूलको दिवा खाजाबाट अण्डा हटाएपछि भारतमा नयाँ विवाद

एजेन्सी : भारतको पूर्वी राज्य पश्चिम बङ्गाल सरकारले सरकारी विद्यालयको दिवा खाजा (मिड-डे मिल) बाट अण्डा हटाएर शाकाहारी विकल्प राख्ने तयारी गरेसँगै नयाँ विवाद सुरू भएको छ।

सरकारी र सरकारबाट अनुदान प्राप्त विद्यालयहरूमा अध्ययन गर्ने बालबालिकालाई निःशुल्क तातो खाना खुवाउने यो योजनालाई ‘मिड-डे मिल’ कार्यक्रम भनिन्छ।

गरिब तथा विपन्न परिवारका लाखौं बालबालिकाका लागि यो खाजा नै दिनभरिको सबैभन्दा पोषिलो र कतिपय अवस्थामा एकमात्र भोजन हुने गर्दछ।

बालबालिकालाई कुपोषणबाट जोगाउन र उनीहरूलाई विद्यालयमा टिकाइराख्न यो योजना निकै सहयोगी मानिँदै आएको छ।

विवादको कारण
पश्चिम बङ्गालमा हालै निर्वाचित भारतीय जनता पार्टी (भाजपा)को सरकारले कोलकाता महानगरपालिका अन्तर्गतका विद्यालयहरूमा खाजा बनाउने जिम्मा इस्कोन संस्थाको ‘अन्नमित्र फाउन्डेसन’लाई दिने तयारी गरेपछि यो विवाद सुरू भएको हो।

इस्कोन पूर्ण रूपमा शाकाहारी भोजन मात्र तयार गर्ने हिन्दू धार्मिक संस्था हो। संस्थाका एक अधिकारीका अनुसार अण्डाको सट्टा बालबालिकालाई प्रोटिनयुक्त अन्य शाकाहारी विकल्पहरू उपलब्ध गराइनेछ।

यो परियोजना अझै पूर्ण रूपमा लागू भइसकेको छैन र यस विषयमा छलफल चलिरहेको इस्कनले जनाएको छ। तर, यसले भारतभर विद्यालयको खाजामा के हुनुपर्छ भन्ने पुरानो बहसलाई फेरि ब्युँताइदिएको छ।

पक्ष र विपक्षका तर्कहरू
पोषण अभियानकर्मीहरूका अनुसार विपन्न परिवारका बालबालिकाका लागि अण्डा सबैभन्दा सस्तो र उत्कृष्ट प्रोटिनको स्रोत हो। सरकारले धार्मिक वा वैचारिक आस्थाका आधारमा पोषण नीति तय गर्न नहुने उनीहरूको भनाइ छ।

विपक्षी दल तृणमूल कंग्रेस (टीएमसी)ले भाजपा सरकारले बालबालिकाहरूमा जबर्जस्ती ‘शाकाहार लाद्न’ खोजेको आरोप लगाएको छ।

तर, पश्चिम बङ्गालका मुख्यमन्त्री सुवेन्दु अधिकारीले यस निर्णयको बचाउ गर्दै यो विद्यार्थीहरूलाई ‘राम्रो र शुद्ध खाना’ दिने प्रयास भएको र यसमा कुनै राजनीतिक एजेन्डा नरहेको स्पष्ट पारेका छन्।

पोषणविद्हरूको भनाइ
पोषणविद्हरूका अनुसार अण्डामा शरीरलाई आवश्यक पर्ने सबै नौ प्रकारका एमिनो एसिडहरूका साथै भिटामिन ‘डी’ र ‘बी-१२’ प्रचुर मात्रामा पाइन्छ।

दिल्लीको सर गङ्गाराम अस्पतालकी पोषणविद् फरेहा शवनमका अनुसार अण्डाको विकल्पमा पनीर जस्ता चीजहरू दिन सकिए पनि ती अण्डाभन्दा निकै महँगा हुन्छन्। त्यसैले सरकारी बजेटबाट चल्ने कार्यक्रममा सधैं त्यस्ता महँगा शाकाहारी विकल्पहरू उपलब्ध गराउन गाह्रो हुन्छ।

त्यस्तै, हैदराबादका चिकित्सक डा. वामसीका अनुसार अण्डाको उचित विकल्प विना यसलाई हटाउँदा बालबालिकामा आवश्यक प्रोटिन र सूक्ष्म पोषक तत्वको कमी हुन सक्छ, जसले दीर्घकालमा उनीहरूको वृद्धि विकास र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा असर पुर्याउँछ।

विविधताले भरिएको राष्ट्रिय कार्यक्रम
सन् १९९५ देखि देशव्यापी रूपमा सुरू भएको यो योजना विश्वकै ठूला विद्यालय खाजा कार्यक्रममध्ये एक हो, जसले हाल ११ करोडभन्दा बढी बालबालिकालाई सेवा दिइरहेको छ।

केन्द्र सरकारले पोषणको मापदण्ड तोके पनि मेनु तय गर्ने अधिकार राज्य सरकारहरूलाई नै हुन्छ। त्यसैले भारतका विभिन्न राज्यमा विद्यालयको मेनु फरक-फरक छ।

बिहार र तमिल नाडु जस्ता राज्यहरूमा भात, दाल र तरकारीका साथै हप्तामा निश्चित दिन अण्डा दिइन्छ भने गुजरात, उत्तर प्रदेश र दिल्लीमा पूर्ण रूपमा शाकाहारी भोजन (भात, गहुँका परिकार, दाल, तरकारी र कतिपय ठाउँमा दूध वा फलफूल) दिइन्छ।

केही शिक्षक र अभियन्ताहरूले यस विवादको समाधानका लागि बीचको बाटो रोज्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। उनीहरूका अनुसार विद्यार्थीहरूलाई अण्डा वा शाकाहारी विकल्पमध्ये आफूलाई मनपर्ने कुरा रोज्न दिनुपर्छ।

उदाहरणका लागि, बिहारकी एक शिक्षिका बिमला सिंहका अनुसार उनको विद्यालयमा हरेक शुक्रबार अण्डा दिइन्छ, तर अण्डा खान नचाहने विद्यार्थीलाई त्यसको सट्टा केरा दिने गरिन्छ। यसले गर्दा कसैलाई पनि आफ्नो इच्छाविपरीत खाना खान दबाब हुँदैन।